۲۵ مهر سال ۹۷
‏‫کاربر گرامی به پایگاه اطلاع رسانی نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در امور اهل سنت ایرانشهر خوش آمدید

مقالاتدیدگاه | تعداد بازید : 645 مشاهده شده | تاریخ انتشار : ۴ آبان ۱۳۹۱

جایگاه اهل بیت و صحابه پیامبر اکرم(ص) از دیدگاه فریقین

یکی از مسائل مورد اختلاف بین شیعه و سنی، موضوع امامت اهل بیت به طور کلی است که به عقیده شیعه به تبع امامت بحث عصمت و مرجعیت علمی دوازده تن از آنان هم مطرح می‌شود. ولی اهل سنت هر چند اهل بیت پیامبر را مورد احترام می‌دانند و افراد مور

در نظر شیعه را امام به معنای عام می‌دانند، اما امامت به معنای شیعی آن که عصمت و علم الهامی ائمه هم جزو آن است مورد قبول اهل سنت نیست. این مقاله به بررسی جایگاه اهل بیت علیهم السلام وصحابه از دیدگاه فریقین بررسی می شود.

اهل بیت پیامبر اکرم و صحابه آن حضرت در میان امت اسلام از جایگاه ویژه‌ای برخوردارند. آنان اولین شاگردان مکتب اسلام، یاری‌دهنده پیامبر اکرم و ادامه‌دهنده رسالت آن حضرت‌اند. قرآن مجید و سنت نبوی هم نسبت به آنان توجه خاص داشته و آیات و روایاتی در شأن و منزلت آنان وارد شده است؛ از این رو همه مسلمانان نسبت به آنان اهتمام ویژه دارند. با این حال نوع نگاه اهل سنت و شیعیان به آنان با تفاوت‌هایی روبه‌روست، به گونه‌ای که از نظر مکاتب فقهی و کلامی می‌توان شیعیان را پیروان مکتب اهل بیت و اهل سنت را پیروان مکتب صحابه نامید.
در این مجال برآنیم با نگاهی کلی، جایگاه آنان را از دیدگاه شیعیان و اهل سنت بررسی کنیم.

اول: جایگاه اهل بیت از دیدگاه دو مذهب
اهل بیت پیامبر مورد احترام و محبت پیروان هر دو مذهب‌اند. قاطبه مسلمانان جهان، پیرو هر مذهب فقهی و کلامی که باشند به جایگاه رفیع اهل بیت اذعان دارند، زیرا در آیات و روایات بسیار بر این موضوع تأکید شده است، که به برخی از آنها اشاره می‌شود.

الف: آیات قرآن
۱- آیه تطهیر: خداوند متعال در آیه تطهیر می‌فرماید:
إِنَّمَا یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَیُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیرًا
همانا خداوند اراده کرده است تا هرگونه پلیدی را از شما اهل بیت بزداید و شما را پاک و پاکیزه قرار دهد.
۲- آیه ذوی‌القربی:
قُل لَّا أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَى
بگو من در برابر سختی‌های رسالت از شما پاداشی نمی‌خواهم جز اینکه خویشانم را دوست داشته باشید.

ب: سنت پیامبر اکرم
۱- حدیث ثقلین: این حدیث با عبارات مختلف و در دفعات متعدد از زبان پیامبر اکرم وارد شده است. مضمون همه این احادیث یکی است که به یک نقل از آن می‌پردازیم:
انی قد ترکت فیکم الثقلین، ما ان تمسکتم بهما لن تضلوا بعدی واحدهما اکبر من الاخر کتاب الله حبل ممدود من السماء الی الارض و عترتی اهل بیتی الا و انهما لن یفترقا حتی یردا علی الحوض
همانا من در میان شما دو چیز گرانبها را بر جای گذاشتم، که اگر به آن‌ها چنگ بزنید بعد از من هرگز گمراه نمی‌شوید. یکی از این دو از دیگری بزرگتر است، کتاب خداوند ریسمان کشیده‌ای از آسمان به زمین است و عترت و اهل بیت من. آگاه باشید که این دو هرگز از هم جدا نمی‌شوند تا در کنار حوض (کوثر) بر من وارد شوند.
۲- حدیث سفینه:
انما مثل اهل بیتی کمثل سفینة نوح من رکبها نجا و من تخلف عنها غرق
همانا مثل اهل بیت من مانند کشتی نوح است، هر کس سوار بر آن شد نجات پیدا کرد و هر کس از آن جای ماند غرق شد.
شبیه این دو آیه و دو حدیث، آیات دیگر و ده‌ها حدیث به نقل از شیعه و اهل سنت در شأن و منزلت اهل بیت پیامبر وارد شده است. به همین خاطر همه مسلمانان آنها را دوست دارند و در فضایل آنان کتاب‌ها نوشته‌اند، شعرها سروده‌اند، به زیارت آنها در حال حیات و بعد از مرگ می‌رفته‌اند و می‌روند، تلاش می‌کردند به گونه‌ای با ازدواج با آنها افتخار انتساب به پیامبر اکرم پیدا کنند و… امروزه هم همه این سنت‌های نیکو درباره اهل بیت پیامبر در میان مسلمانان جاری است و مردم هر کشوری در ارتباط با اظهار محبت به آنان راه و رسم و فرهنگ خاص خود را دارند. مسلمانان در زمان ما القاب متعددی به ذریه پیامبر در میان خود می‌دهند، از جمله: اهل البیت، سید، شریف، مولی، حبیب، نقیب، ایشان و… داستان‌ها و حکایت‌های بسیاری از چگونگی محبت بزرگان اسلام به خانواده پیامبر برسر زبان‌هاست.
در این راستا پیشوایان مذاهب اسلامی نیز هم‌صدا با سایر مردم، محبت خود را به اهل بیت نشان داده‌اند که به پاره‌ای از آنها اشاره می‌شود.
۱- ابوحنیفه، نعمان بن ثابت: ابوحنیفه اولین پیشوای مذهبی در بین مذاهب اربعه است، او شاگرد امام باقر(ع) امام صادق(ع)، زید بن علی بن الحسین و برخی دیگر از علمای اهل بیت است. او از هوادارن زید ابن علی ابن الحسین بود و او را در قیامش بر علیه بنی امیه کمک مالی کرد و مردم را به حمایت از او تشویق می‌نمود و به گفته استاد شیخ محمد ابوزهره اهل بیت پیامبر را از هر شخص دیگری برای حکومت کردن مناسب‌تر می‌دید.
۲- مالک بن انس: امام مالک از دوستان اهل بیت بود، در کتاب حدیثش به نام الموطأ، ۴۰ حدیث از آنان و یا در شأن آنان نقل کرده است. او نیز در حمایت محمد نفس زکیه، یکی از علویان که بر علیه بنی‌عباس قیام کرد فتوا صادر کرد و در این راه مجازات دیده، سختی‌های بسیار تحمل نمود.
۳- امام شافعی: محمد ابن ادریس شافعی سومین پیشوای فقهی اهل سنت نیز یکی از محبان اهل بیت بود. برجستگی او در این راه، اشعار زیبای او در فضایل اهل بیت است که به پاره‌ای از آنها اشاره می‌شود:

اذا فی مجلس ذکروا علیا
و سبطیه و فاطمة الزکیه
یقال تجاوزوا یا قوم هذا
فهذا من حدیث الرافضیه
برنت الی المهیمن من اناس
یرون الرفض حب الفاطمیه
هر گاه در مجلسی نام علی و دو پسرش و فاطمه پاک برده شود؛
گفته شود: ای قوم (از این سخن) بگذرید که سخن رافضیان است
.
من نزد خدای مهیمن از مردمی که دوستی فرزندان فاطمه را رفض می‌دانند بیزارم
.
ان کان رفضا حب آل محمد
فلیشهدا لثقلان انی رافضی
اگر محبت خاندان محمد رفض است، پس جن و انس شهادت دهند که من رافضی‌ام.
یا آل بیت رسول الله حبکم
فرض من الله فی القرآن انزله
یکفیکم من عظیم الفضل انکم
من لم یصل علیکم لا صلاة له
ای خاندان رسول خدا محبت شما از جانب خداوند واجب شده است و در قرآن آن را نازل کرده است. در فضایل بزرگ شما همین بس که کسی که بر شما درود نفرستد نمازش صحیح نیست.
آل النبی ذریعتی
و همو الیه وسیلتی
ارجو بهم اعطی غدا
بیدی الیمین صحیفتی
خاندان پیامبر دستگیر و وسیله من نزد او هستند.
امیدوارم فردای قیامت به خاطر آنان نامه عملم را به دست راستم دهند
.
اذا نحن فضلنا علیا فاننا
روافض باالتفضیل عند ذوی الجهل
و فضل ابی بکر اذا ما ذکرته
رمیت بتصب عند ذکرای للفضل
فلا زلت ذا رفض و نصب کلاها
ادین به حتی او سد فی الرمل
اگر ما علی را برتر بدانیم نزد نادانان رافض هستیم، و هرگاه فضل ابوبکر را یاد کنیم متهم به ناصبی بودن می‌شویم ، پس پیوسته رافضی و ناصبی هستم و تا زمانی که سر بر خاک گذارم بدین عقیده پابندم.
۴- امام احمد ابن حنبل شیبانی: امام احمد حنبل نیز از محبان اهل بیت است. او کتابی به نام “فضائل الحسن و الحسین” دارد که در آن روایات پیامبر اکرم در شأن این دو امام بزرگوار را نقل کرده است. و نیز اولین کسی است که مسئله تبیع را مطرح کرده و امام علی ابن ابی طالب را چهارمین خلیفه راشد اعلام نموده است.
آثار محبت اهل سنت نسبت به اهل بیت پیامبر(ص)، مخصوصا نسبت به دوازده امام شیعه و رسوم آنها آنقدر زیاد است که می‌توان بسیاری از آنان را سنیان دوازده امامی نامید.
آنان به ویژه در اشعار خود از ذکر فضایل و تمجید ابوبکر، عمر، عثمان و علی بن ابیطالب آغاز کرده، به امام مهدی محمد ابن الحسن العسکری(ع) به پایان می‌رسانند.

دیدگاه‌های متفاوت دو مذهب درباره اهل بیت
امت اسلام با همه وحدت نظری که درباره محبت و احترام اهل بیت دارند، در موارد زیر نیز درباره آنان اختلاف کرده‌اند:
۱- اهل بیت پیامبر چه کسانی هستند؟
اهل بیت در لغت به معنای اهل خانه یا خانواده است ولی درباره معنای اصطلاحی و مصداق آن شیعیان و اهل سنت دو نظر متفاوت دارند.
در این خصوص شیعیان با استناد به آیات و روایات متعدد از جمله شأن نزول آیه تطهیر و رفتار پیامبر اکرم پس از نزول آن، اهل بیت پیامبر را علی ابن ابیطالب(ع)، فاطمه زهرا(س)، امام حسن(ع) و امام حسین(ع) می‌دانند ولی سایر امامان اهل بیت به تبع و بنا به وصیت آنان مشمول آیه شریفه تطهیر می‌شوند.
اما در میان اهل سنت سه نظر هست؛ اول: همان نظر شیعه، دوم: علی، فاطمه، حسن و حسین و همسران پیامبر، سوم: افراد فوق به اضافه عباس و حمزه عموهای پیامبر اکرم‌(ص).
هر یک از دو طایفه شیعه و سنی برای نقطه‌نظر خویش ادله‌ای دارند که اگر در جمعی برادرانه گرد هم آیند و دلایل و برهان‌های یکدیگر را کنار هم بگذارند، می‌توانند به تقریب دیدگاه‌ها دسترسی پیدا کنند.
۲- امامت و عصمت اهل بیت
دومین مسئله مورد اختلاف بین شیعه و سنی، موضوع امامت اهل بیت به طور کلی است که به عقیده شیعه به تبع امامت بحث عصمت و مرجعیت علمی دوازده تن از آنان هم مطرح می‌شود. ولی اهل سنت هر چند اهل بیت پیامبر را مورد احترام می‌دانند و افراد مورد نظر شیعه را امام به معنای عام می‌دانند، اما امامت به معنای شیعی آن که عصمت و علم الهامی ائمه هم جزو آن است مورد قبول اهل سنت نیست. لازمه عقیده شیعه در امامت و عصمت ائمه، برابر بودن حجیت سنت آنان با سنت پیامبر اکرم(ص) است.

دوم: جایگاه صحابه از دیدگاه دو مذهب
اصحاب پیامبر اکرم، یعنی کسانی که در زمان حیات پیامبر اکرم(ص) آن حضرت را دیده، به او ایمان آورده و او را یاری کردند و تا آخر عمر بر این ایمان باقی مانده و مسلمان از دنیا رفتند. اینان به دو دسته تقسیم می‌شوند:
مهاجران: یعنی کسانی که اهل مکه و اطراف آن بودند و برای یاری پیامبر اکرم(ص) به مدینه هجرت کردند.
انصار: مسلمانان مدینه را می‌گویند که به آن حضرت و به مهاجران پناه دادند و تا آخر عمر در یاری پیامبر اکرم(ص) و دین خداوند از هیچ اقدامی دریغ نورزیدند. اصحاب پیامبر اکرم(ص) همگی مورد احترام مسلمانان هستند، آنان حاملان اولیه پرچم اسلام و یاری دهنده پیامبر اکرم(ص) در جنگ‌های بدر، احد، خندق، حنین و… بوده‌اند.
در قرآن مجید هم خداوند متعال آنها را ستوده و با عبارت “‌رضی اله عنهم و رضوا عنه” از آنان تقدیر نموده است.
تابعان: مسلمانانی که بعد از رحلت پیامبر اکرم(ص) به دنیا آمده مهاجران و انصار را دیده‌اند و از آنان احادیث پیامبر را نقل کرده‌اند، تابعان نام دارند.
ائمه شیعه‌ (علیهم السلام) هم نسبت به آنان قدردان بوده‌اند، امام چهارم حضرت امام زین العابدین(ع) در صحیفه سجادیه در شأن اصحاب و تابعان می‌فرماید:
اللهم و اصحاب محمد الذین احسنوا الصحابه و الذین ابلو البلاء الحسن فی نصره و کانفوه و اسرعوا الی وفادته و سابقوا الی دعوته و استجابوا له حیث اسمعهم حجة رسالاته فلا تنس لهم اللهم ماترکوا لک و فیک و ارضهم من رضوانک … و اشکرهم علی هجرهم فیک دیار قومهم… اللهم و اوصل الی التابعین لهم باحسان… خیر جزائک.
خدایا به ویژه به اصحاب محمد(ص) رحمت فرست، آنانکه او را خوب همراهی کردند و در یاریش خوب امتحان دادند و او را پناه دادند و به یاریش شتافتند و در راه دعوتش از یکدیگر پیشی گرفتند و هنگامی که او حجت و دلیل پیامبریش را بیان فرمود به او گوش فرادادند…
خدایا فراموش نکن که آنها همه چیزشان را برای تو و در راه تو رها کردند. خدایا با رضوان خود آنها را خشنود ساز و در برابر رها کردن آنها شهر و قومشان را در راه تو، به آنان پاداش بده… خدایا آنان را که از آنها به نیکی تبعیت کردند، بهترین جزایت را مرحمت فرما.

اختلاف دیدگاه‌ها
شیعیان و اهل سنت در عین اتفاق نظر بر احترام اصحاب اختلافاتی هم در مقام و جایگاه آنان در ارتباط با نحوه رفتار، حجیت سخنان و اعمال آنان و نیز میزان پایبندی آنها به شریعت اسلام دارند.
عدالت صحابه
از دیدگاه اهل سنت، اصحاب پیامبر همگی عادل¬اند و از روی علم و عمد خطایی از آنان سر نزده است و حوادث تأسف باری که پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) از سوی برخی از آنان، مثل معاویه، طلحه و زبیر به انجام رسیده و در جریان آن خون جمع بسیاری از مسلمانان بر زمین ریخته شده است، از سر نافرمانی آنها نسبت به اوامر الهی نبوده بلکه از سر خطای در اجتهاد بوده است. آنها در این وقایع به اجتهاد پرداخته‌اند و در اجتهاد خویش به خطا رفته‌اند (اجتهدوا فاخطأو) فلذا آنان در پیشگاه خداوند متعال به خاطر این اجتهادات غلط یک اجر دارند. (للمجتهد المصیب اجران و للمخطیء اجر واحد)
نتیجه چنین تفکری آن است که همه آنان مورد وثوق و اطمینان مسلمانان بوده، احادیث روایت شده از سوی آنان مورد قبول واقع شود.
برخی از علمای اهل سنت در این زمینه از این هم پا را فراتر گذاشته، اجتهادات آنان را هم حجت می‌دانند، یا لااقل مخالفت با اجتهادات اصحاب را جایز نمی‌دانند و باز برخی دیگر از علما از این هم فراتر رفته، این حکم را به تابعان هم سرایت می‌دهند و مخالفت با اجتهادات تابعان را هم جایز نمی‌دانند.
عشره مبشره: از دیدگاه اهل سنت، به ۱۰ نفر از اصحاب پیامبر اکرم(ص)، از سوی آن حضرت وعده بهشت داده شده است و آنان قطعا اهل بهشت هستند. این ۱۰ نفر عبارتند از: ۱- ابوبکر ۲- عمر ابن خطاب ۳- عثمان ابن عفان ۴- علی ابن ابیطالب ۵- طلحه ۶- زبیر ۷- سعید ابن زید ( داماد عمر ابن الخطاب) ۸- سعد ابن ابی وقاص ۹- عبدالرحمن ابن عوف ۱۰- ابوعبیده جراح
این ۱۰ نفر جایگاهی ویژه نزد اهل سنت داشته، نسبت به سایر اصحاب از فضیلت بیشتری برخوردارند. همچنان که ۱۲ نفر از اهل پیامبر نزد شیعیان (و نیز اهل سنت) جایگاهی خاص دارند.
بر پایه این اختلاف دیدگاه بین شیعیان و اهل سنت، شیعیان در زمینه دستیابی به علوم و معارف اسلامی، به طور عمده به احادیث نقل شده از سوی ائمه اهل بیت مراجعه می‌کنند و اهل سنت به احادیث وارد شده از سوی تابعان و اصحاب پیامبر، لذا تشیع را مکتب اهل بیت و تسنن را مکتب صحابه و خلفا می‌نامند.
دیدگاه شیعیان در مورد اصحاب
همان طور که گفته شد شیعیان هم مثل سایر مسلمانان به همه اصحاب پیامبر احترام می‌گذارند. آنان نیز صحابی بودن را عنوانی افتخار‌آمیز برای کسانی می‌دانند که پیامبر اکرم(ص) را در قیام به مأموریت بزرگ خود و تحقق آرمان‌ها، اهداف و رسالت الهی‌اش یاری رسانده‌اند، شیعیان در تمجید و بزرگداشت قدر و منزلت اصحاب پیامبر تلاش می‌کنند و هر‌گونه اسائه ادب به آنان را حرام می‌دانند. ولی در عین حال، همه آنان را در یک سطح نمی‌دانند و صحابی بودن را به معنای عدالت همگی، و دوری از هر‌گونه خطا و گناه برنمی‌شمارند. لذا عملکرد بسیاری از اصحاب را قابل نقد دانسته، نسبت به آنان اعتراض دارند.
از دیدگاه شیعیان اصحاب پیامبر سه دسته‌اند:
۱- کسانی که عملکردشان مورد رضایت خداوند است:
والسابقون الاولون من المهاجرین و الانصار و الذین اتبعوهم باحسان، رضی الله عنهم و رضوا عنه و اعدلهم جنات تجری تحتها الانهار، خالدین فیها ابدا ذلک الفوز العظیم
و پیشگامان نخستین از مهاجران و انصار و کسانی که به نیکی از آنان پیروی کردند، خداوند از ایشان خشنود و آنان نیز از خداوند خشنودند، برای آنان باغ‌هایی آماده کرده که زیر [درختان] آن نهرها روان است؛ همیشه در آن جاودان‌اند. این همان کامیابی بزرگ است.
۲- منافقان:
و ممن حولهم من الاعراب منافقون و من اهل المدینه مردوا علی النفاق، لا تعلمهم، نحن نعلمهم، سنعذبهم مرتین ثم یردون الی عذاب عظیم
و برخی از بادیه‌نشینانی که پیرامون شما هستند، منافقانند و از ساکنان مدینه [نیز عده‌ای] بر نفاق خوگرفته‌اند، تو آنان را نمی‌شناسی، ما آنان را می‌شناسیم، به زودی آنان را دو بار عذاب می‌کنیم. سپس به عذابی بزرگ باز گردانیده می‌شوند.
۳- افراد گناهکار که امید بخشش دارند:
و آخرون اعترفوا بذنوبهم خلطوا عملا صالحا و آخر سیئا عسی الله ان یتوب علیهم ان الله غفور رحیم
و دیگرانی هستند که به گناهان خویش اعتراف کرده‌اند، کار شایسته را با کارهای دیگر که زشت است درآمیخته‌اند، امید است که خداوند توبه آنان را بپذیرد، که خداوند آمرزنده و مهربان است.
بنابراین از نظر شیعه اصحاب پیامبر هم مثل سایر مردم، نیکوکار، بدکار، خوب، خوب‌تر، عادل و غیر عادل دارند. برخی مرتکب خطاهایی شده‌اند که غیر قابل انکار است و نسبت دادن علم و اجتهاد به آنان توجیه‌گر خطاهایشان نیست. باید کارهای خوبشان را ستود و کارهای خطایشان را نیز از نظر دور نداشت.
شیعیان علاوه بر آیات فوق، عملکرد اصحاب، حد خوردن آنان در زمان پیامبر، تبعید شدن آنان به دستور پیامبر و… را تأییدی بر نظریه خود می‌دانند.
سب و لعن اصحاب
سب به معنای دشنام دادن است، دشنام دادن به هر کسی مذموم و محکوم است که هیچ مسلمان پایبند به احکام الهی مرتکب آن نمی‌شود. قرآن مجید مسلمانان را از دشنام دادن به کفار نیز منع فرموده است. علی بن ابیطالب(ع) سربازان خود را که در جنگ صفین با سربازان معاویه مقابله به مثل کرده به آنان دشنام می‌دادند، از این کار منع فرمود. به طور قطع دشنام دادن به اصحاب و یاران پیامبر کار بسیار زشتی است که نسبت دادن آن به شیعیان فقط از روی سوء‌تفاهم و نشناختن معارف شیعی است.
اما لعن، یعنی آرزوی محرومیت از رحمت خداوند، برای فرد یا افراد خاص:
این کار نادرست را اولین بار معاویة بن ابی‌سفیان آغاز کرد و دستور داد که در نمازها علی بن ابیطالب را لعنت کنند. این بدعت با کمال تأسف بعدها در میان مسلمانان رواج پیدا کرد و هر دسته‌ای مخالفان خود را لعنت می‌کردند.
امروزه نیز ممکن است برخی از مسلمانان (شیعه و سنی) ناآگاه، یا تندرو و متعصب یکدیگر را لعنت کنند و یا به مقدسات یکدیگر توهین نمایند. برخی از شیعیان تندرو هم شاید باشند که از روی ناآگاهی و یا تعصب برخی از اصحاب پیامبر را لعنت می‌کنند، این کار شاید عکس‌العملی باشد در برابر ظلمی که در طول تاریخ بر اهل بیت پیامبر و پیروان آنها روا داشته شده؛ اما به هر حال کار غلطی است که مقام معظم رهبری آن را حرام اعلام فرموده‌اند. شیعیان نباید در برابر تندروی عده‌ای در طرف مقابل که به تکفیر، ترور و شیعه‌کشی می‌پردازند و از این راه، تندروی و افراطی‌گری خود را نشان می‌دهند، نادانی کرده به مقدسات همه اهانت کنند، در این امور باید معتدلان و خردورزان دو طرف تندرو‌های خود را نصیحت کنند و آنها را به جاده صواب و اعتدال هدایت نمایند.
———————————————————–
۱این حدیث را کتاب میزان الحکمه، ج ۱، ص ۱۹۱، از ده‌ها منبع شیعه و سنی نقل کرده است
۲ همان، ص ۱۹۴ به نقل از منابع شیعه و سنی
۳ توبه/۱۰۰
۴ توبه /۱۰۱
۵ توبه/۱۰۲

—————————–

حجت‌الاسلام والمسلمین سید جلال‌الدین میرآقایی

دبیر شورای عالی و مشاور دبیرکل مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی

برچسب ها:

, , , , ,



ارسال نظر: