۲۴ مهر سال ۹۷
‏‫کاربر گرامی به پایگاه اطلاع رسانی نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در امور اهل سنت ایرانشهر خوش آمدید

مقالاتدیدگاه | تعداد بازید : 783 مشاهده شده | تاریخ انتشار : ۴ آبان ۱۳۹۱

جایگاه شورا در نظام سیاسی اسلام

قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران که برگرفته از قرآن کریم و سنت پیامبر و معصومین علیهم السلام می باشد اصول مهمی را در بر گرفته است که هفتمین اصل آن ، مربوط به شورا می باشد در این اصل بیان شده است: طبق دستور قرآن کریم «وَ امَرُ هُم شوری بَینَهُم» و« شاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ » شوراها، مجلس شورای اسلامی ، شورای استان ، شهرستان ، شهر ، محل ، بخش و روستا و نظایر اینها از ارکان تصمیم گیری و اداره امور کشورند.

حال با توجه به این اصل مهم و اساسی که به عنوان یک ایده نوین اسلامی در هزار و چهارصد سال قبل که هیچ گونه مبحثی از دموکراسی و نظام شورا و پارلمان مطرح نیست و اسلام در آن عصر ، این ایده را مطرح و قرآن کریم در آیات متعددی از قرآن به تبیین آن می پردازد ، برای تبیین و تشریح بحث شورا آیه ۳۸سوره شوری که در متن اصل هفتم قانون اساسی هم به آن پرداخته شده است ذکر می شود.

خداوند در این آیه می فرماید« وَالّذینَ استَجابُوا لِرَبِّهِم وَ أَقامُوا الصَّلاةَ وَ أَمرُهُم شُوری بَینَهُم وَ مِمَّا رَزَقناهُم یُنفِقُونَ » (۱)

مومنان کسانی هستند که دعوت پروردگار شان را اجابت کرده و نماز بر پا می دارند و کارهایشان به صورت مشورت در میان آنهاست و از آنچه به آنها روزی داده ایم انفاق می کنند.

این آیه و آیه قبل از آن به صورت مختصر و گذرا به هفت برنامه و دستور العمل زندگی فردی و اجتماعی انسانهای مؤمن اشاره می کند، جالب آن است که طبق نظر برخی از مفسران، این آیات در مکه مکرمه نازل شده است، یعنی در آن زمان که هنوز حکومت اسلامی وجود نداشت و جامعه اسلامی شکل نگرفته است ، خداوند متعال بینش و روش صحیح را به مسلمانان  می آموزد و آنان را تحت تعالیم بلند قرآنی و وحیانی همراه با تربیت نبوی قرار می دهد.

۱ـ اجتناب از گناهان بزرگ و اعمال زشت و ننگین:

اولین وصف از صفات مؤمنان ، پاک سازی و تطهیر و دوری از گناهان بزرگ و اعمال زشت است.

« وَالَّذِینَ یَجْتَنِبُونَ کَبَائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَوَاحِشَ » گناهان کبیره همان گناهانی است که در قرآن مجید در مورد آن،وعده ی عذاب داده است ، لذا مؤمنان باید از این گناهان اجتناب کنند پس مؤمنان زمانی می توانند ادعای ایمان و توکل بر خدا داشته باشند که قلب آنان از گناه و معصیت پاک باشد و خود را به انواع گناه و مظاهر معصیت آلوده نکنند.

۲ـ تسلّط بر نفس در هنگام غضب و عفو نمودن:

دومین صفت مؤمنان و متوکّلان بر خداوند، این است که : وَإِذَا مَا غَضِبُوا هُمْ یَغْفِرُونَ ‌آن هنگام که غضب می کنند عفو و گذشت دارند، اصولاً انسان حالتهای متعددی دارد و قهر  و غضب جزو طبیعت او نهاده شده است ، لذا خداوند نمی فرماید که مؤمنان و بندگان خدا، غضب نمی کنند بلکه می فرماید آن هنگام که غضب می کنند عفو و گذشت دارند و آلوده به گناه نمی شوند و مانند کینه توزان و انتقام جویان نیستند که در هنگام غضب ، عصبانی شده و هیچ قانونی را نمی شناسند و قدرت مهار کردن آن را ندارند ، بلکه مؤمنان در این حالت هرگز تسلیم خشم و غضب نمی شوند.

۳ـ انجام اوامر و نواهی و اجابت دعوت الهی:

سومین وصف مؤمنان این است که: «وَاَلَّذِینَ اسْتَجَابُوا لِرَبِّهِمْ»  یعنی مؤمنان، دعوت پروردگار را اجابت نموده و اوامر و نواهی او را به جان و دل پذیرفته اند.

در آیات قبل ، بحث پاکسازی و تطهیر جان و دل از آلودگیها و گناهان کبیره است ، حال با تطهیر آن به بازسازی و توجه به اوامر و انجام آن می پردازد که مهمترین آن ، اجابت دعوت حق و تسلیم بودن در برابر فرمان اوست، از ویژگیهای مؤمنان ، تسلیم بودن است که کلمه ی اسلام و مسلمانی هم به نوعی مبیّن این مطلب است که آنان ، تسلیم خداوند می باشند.

۴ـ اقامه و برپایی نماز:

چهارمین ویژگی مؤمنان به تعبیر قرآن این است که :« وَ أَقامُوا الصَّلاةَ » یعنی مؤمنان ، اقامه نماز می کنند نمازی که اصل و ستون دین است و به لحاظ اهمیت آن ، مهمترین مصداق استجابت و لبیک به دعوت حق را، اقامه نماز مطرح نموده است ،نماز ثمره ی حکومت صالحان است و زیباترین و با ارزش ترین نوع ارتباط خالق و مخلوق ، عابد و معبود را تبیین می کند. و اگر به  درستی و با شرایط انجام شود این قابلیت را  دارد که از فحشاء و منکر ، نمازگزار را باز دارد.

۵ ـ مشورت نمودن با دیگران:

با این تعبیر این اصل مهم بیان میشود « وَ امَرُ هُم شوری بَینَهُم » شوری مهمترین  مسأله اجتماعی است که قرآن کریم به درستی آنرا بیان نموده است که مانع از استبداد و تک بعدی شدن در زندگی فردی و اجتماعی می شود، شوری یعنی استفاده نمودن از خِرد جمعی و دیدگاهها و تجارب دیگران و بهره گیری از آن که موجب تکامل و دوری از لغزش و نقص عیب در تصمیم ها و کارها می شود.

نکته جالب در بحث شوری این است که پیامبر اعظم که عقل کل و هادی و راهنمای بشریّت است و خداوند متعال شخصیتی بالاتر از ایشان را خلق ننموده است در آیه یکصدو پنجاه و نه سورة آل عمران ، خداوند خطاب به ایشان می فرماید: « وَ شاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ »، حتی شما که این چنین جایگاهی دارید با دیگران مشورت نما.

البته در ادامه خداوند به نکته مدیریتی دیگر اشاره می کند که بعد از مشورت نمودن و تصویب کاری طبق خِرد جمعی در شوری ، برای اجرایی شدن آن  دیگر  نیاز به ارداه جمعی نیست و امکان تحقق آن هم وجود ندارد ، بلکه اراده فردی برای اجراء آن کار نیاز است، لذا قرآن در ادامه به پیامبر می فرماید:« فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَى اللّهِ »، بعد از مشورت ، آن هنگام که عزم و اراده جدی در انجام کار نمودی با توکل بر خدا آنرا انجام بده ، قرآن با اشاره ای ظریف در این آیه ، به دو اصل مهم در نظام دموکراسی و مردم سالاری دینی اشاره می کند.

الف) تشکیل شورا در قالبهای متعدد آن و شرکت افراد مختلف به عنوان اعضاء شورا در آن که این کار امروزه در قالب مجلس شورا ، و دیگر تشکیلات شورا شکل می گیرد.

ب) اجراء کار و تصمیم جدی بر آن یعنی هر گاه طرحی در شورا تصویب شد برای جلوگیری از هرج و مرج با اراده یک نفر به عنوان رهبر یا سرپرست  و رئیس به مرحله انجام و اجراء درآید و در اینجا یک نفر مجری برنامه باشد ، چانچه  این اصل قرآنی امروز در قالب دولتها و به صورت های دیگری که امور اجرایی را به عهده دارند شکل گرفته است و رئیس دولت و قوة مجریه ، اجراء کنندة قانونهای وضع شده در مجالس شورا هستند . اگر در مرحلة اجراء هم، کار به صورت شورایی اجراء شود و همه در انجام آن دخیل شوند بدون آنکه فردی را مجری و دیگران را همکار و معاون او در اجرا قرار دهند ( همانطور که در دولتها وجود دارد) یقیناً سلیقه های مختلف در اجرای کار ، مانعی بزرگ در انجام آن کار می شود و هرج و مرج عجیبی اتفاق می افتاد ، لذا قرآن کریم با ظرافت و دقت این نکته را به پیامبر اعظم گوشزد می کند که هنگام اجراء ، عزم و ارادة شما کافی است اما از یاد خدا و توکل بر او ، غافل مباش یعنی هر چند که اسباب و وسایل کار آماده است و دراختیار توست ، اما استمداد از قدرت بی پایان و مسبّب اصلی یعنی خداوند متعال را فراموش مکن.

در اهمیت  بحث شوری و مشورت از دیدگاه اسلام ، ذکر برخی از احادیث هم موجب تکمیل شدن بحث و بیان اهمیت آن است: سیوطی در کتاب الدّر المنثور می نویسد: لَما اُنزلتْ :  و مشاور هم فی الامر ، قال رسول الله : اما انّ الله ورسوله لغنّیان عنها و لکن جعلها الله رحمه لا متی فمن استشار منهم لم یعدم رشداً و من ترکهالم یعدم غیّاً . (۲)

یعنی : زمانی که این آیه نازل  شد رسول خدا فرمود: همانا خدا و رسولش از مشورت ، بی نیازند لکن خداوند مشورت را برای امت من ، رحمت قرار داده است هر کسی از آنان مشورت کند رشد نماید  و آنکه ترک نماید لغزش را از دست نداده است.

پیامبر رحمت ، مشورت را رحمت و لطفی از ناحیة خداوند متعال به امّت خود بیان نموده است.امام صادق علیه السلام می فرماید:در وصیت رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم به علی(ع)آمده است

« لا مظاهره أوثق من المشاوره و لا عقل کا لتدبیر (۳)

هیچ پشتیبانی استوارتر از مشورت و هیچ خردی چون تدبیر نیست.

حال  با توجه به جایگاه  و اهمیت مبحث شورا در اسلام ، اهمّ وظایف افرادی که در این جایگاه قرار  می گیرند را اشاره می نماییم:

الف): مسئولیت پذیری و خدمت صادقانه به بندگان خدا:

مسئولیت در نظام اسلامی ، فرصتی برای خدمت به بندگان خداست که خود بالاترین عبادات محسوب می شود، افرادی که از طرف حکومت و مردم به عنوان مسئول در جایگاهی قرار می گیرند باید قدر بدانند و لحظه به لحظه عمر خود را صرف دفاع از اسلام و نظام اسلامی و خدمت به مردم خصوصاً محرومان و مستضعفان که به تعبیر امام راحل ، صاحبان اصلی انقلاب هستند نمایند ، امیر کبیر که به عنوان اسطوره و قهرمان در ذهن مردم  ما شکل گرفته است ، مدّت صدارت و مسئولیت او کمتر از چهار سال می باشد اما در طول این مدت آثار ماندگاری را از خود به جا گذاشته و با تمام توان در راه اعتلای کشور و پیشرفت و آبادانی همراه با رشد معنویت و اسلام خواهی مردم تلاش کرد.

ب): امانتداری:

در نظام اسلامی ، مسئولیت،فرصتی برای زر اندوزی  و کسب موقعیت و جایگاه نیست بلکه امانتی است که دیگران به عاریه به شخص عنایت کرده اند و هر لحظه ممکن است آن امانت گرفته شود ، حال که مسئولیت ، امانت است چه در مسئولیت شورا و چه در سمتهای دیگر باید امانت دار خوبی بود و به درستی از آن نگه داری نمود و با اعتلاء و رشد آن در فرصت مناسب به دیگران تحویل داد و شکرانة این نعمت امانت که در اختیار شخص است  خدمت خالصانه و بدون منّت است.

ج): قانون گرایی:

شورا، مظهر قانون و قانون گرایی است ، لذا بر مصوبات شورا باید روح قانون و قانونگرایی حاکم باشد  همچنین شورا موظف است که در اجراء آن  مصوبات هم نظارت کند که کوچکترین انحراف و تخطّی از قانون وجود نداشته باشد ، برخی از افراد عمداً  و برخی هم جهلاً سعی بر قانون گریزی و فرار از قانون دارند ، شورا که مظهر دموکراسی است باید مظهر قانون و قانون گرایی باشد و در عمل و اجرا هم قانون گرایی بروز و ظهور داشته باشد.

د): جلو گیری از اتلاف وقت و سرمایه و غنیمت شمردن فرصتها:

زمانها، محدود است  و به سرعت می گذرد ، مدت چهار سال دورة یک شورا اگر با برنامه و استفاده درست از فرصتها ، سرمایه گذاری شود بسیاری از کارها را می توان انجام داد و مشکلات متعددی را می توان از میان برداشت ، اما  اگر این فرصت اندک به دعواها و جنجال های سیاسی یا قومی و قبیله ای و گاهی تفرقه های مذهبی کشانده شود غیر از حسرت و اتلاف سرمایه ، چیزی عاید نخواهد شد و عاملی جهت بد بینی مردم به مسئولین و منخبین خود خواهد شد ، لذا همیشه این کلام امام علی علیه السلام باید مدّ نظر  باشد که فرمود: اغتنموا الفرص فانها تمر مر السحاب ، فرصتها را غنیمت شمارید که مانند ابر ، زود گذر است. در انتها ی این مقاله ، دو دستور العمل دیگر از هفت دستور ، مورد اشاره در آیه سی و هشتم سورة شوری مطرح می شود.

۶ _ انفاق در راه خدا:

مؤمنان  و متوکلان بر خدا کسانی هستند که :« مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ یُنفِقُونَ» ، یعنی از آنچه به آنان دادیم در راه خدا انفاق می کنند ، یعنی انفاق از تمام آنچه خداوند به آنان داده است که این بیان ،  اعم از انفاق مالی است یعنی علاوه بر انفاق مالی در راه خدا ، انفاق علم ، تجربه ، آبرو و .. همه را شامل  می شود ، یعنی ممکن است کسی  از مال خود ، هزینه نکند بلکه از آبروی خود و جایگاه خود ، مشکل دیگری را حل کند و این،مصداق انفاق در راه خداست که آیه شریفه آنرا بیان می کند.

۷-آخرین وصف مومنان راستین در این آیه اینگونه ذکر شده است :« وَالَّذِینَ إِذَا أَصَابَهُمُ الْبَغْیُ هُمْ یَنتَصِرُونَ »،مومنان کسانی هستند که هر گاه ستمی بر آنها وارد میشود تسلیم ظلم نشده و از دیگران یاری می طلبند. در این قسمت از آیه شریفه دو وصف برای مومنان بیان شده است:

الف)مبارزه با ظلم و نصرت و یاری طلبیدن از دیگران

ب)یاری کردن دیگران در قبال انتصار مومنان،زیرا طلب یاری بدون یاری نمودن توسط دیگران لغو و بیهوده است.

امروز مصداقی از این آیه شریفه در قیام کشورهای اسلامی است که مومنان در قبال ظلم حاکمان تسلیم نشدندو فریاد و اعتراض خود را جهانی نمودند.از طرفی هم دیگر کشورهای اسلامی وظیفه دارند به ندای آنان پاسخ دهند و به یاری مظلومان و ستمدیدگان بشتابند.به امید آنکه پیروزی کامل همراه با عدالت و معنویت در جهان تحقق یابد

———————————————-

نویسنده:موسی الرضا تیموری

کارشناس ارشد مذاهب اسلامی

پی نوشت:

(۱) ـ شوری / ۳۸

(۲) ـ  الدر المنثور ج ۱ ص ۹۰

(۳)ـ وسائل الشیعه ج ۸ ص ۴۲۴

 

برچسب ها:

, , , , , , , , , ,



ارسال نظر: